Helpdesk
Winkelwagen

“Stop hou op!“ is de opmerking die Neeltje van den Bedem triggerde om onderzoek te starten naar pesten. Toen haar kinderen naar de basisschool gingen, riepen ze tot haar verbazing bij het minste of geringste “stop hou op”. Het irriteerde haar dat ze deze weinig constructieve manier aangeleerd kregen. “Alsof je pesten met zo’n simpele opmerking kan stoppen”.

Masterclass

Neeltje van Bedem werkt aan de Universiteit van Leiden en doet onderzoek naar schoolbrede interventies die de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen bevorderen. Ze kijkt hierbij naar werkzame elementen én onbedoelde bijwerkingen van interventies. Tijdens de gratis masterclass in de Week Tegen Pesten deelt ze haar bevindingen. Een kleine groep aanwezigen – bestaande uit leraren uit het po, vo en mbo en speciaal onderwijs – luistert aandachtig naar haar ‘college’ waarin ze begint met de uitleg over de sociaal emotionele ontwikkeling van kinderen.

Kennis van sociaal emotionele ontwikkeling is noodzakelijk

Voor leraren is kennis van sociale ontwikkeling belangrijk en nodig om gedrag te snappen en leeftijdsadequaat kinderen te benaderen. Veel van de huidige anti-pestmethodes en de gebruikte interventies zijn volgens Neeltje niet helemaal leeftijdsadequaat. De focus ligt bijvoorbeeld vaak op het begrijpen van de basisemoties ‘boos’ ‘verdrietig, ’bang’. Bij kinderen ontwikkelt dit zich al vóór de basisschoolperiode. In plaats van met de methodes voort te borduren op de emotionele ontwikkeling van kinderen, doen ze juist een stap terug.

Boom van skills

School is de ‘sociale speeltuin’ waar kinderen leren omgaan met elkaar. Om positieve interacties tussen kinderen te stimuleren zijn er een boel elementen die een rol spelen en die aandacht moeten krijgen. Welke skills dat zijn laat Neeltje zien aan de hand van een boom (zie afbeelding). Taal is een belangrijk vaardigheid. In plaats van simpele communicatie als ‘stop hou op’ vindt Neeltje dat we kinderen moeten leren zich genuanceerder uit te drukken. Leer ze onder woorden brengen wat ze voelen en willen. Vraag bijvoorbeeld “kun je me vertellen wat je wel zou willen?”

Een deelnemer vraagt of je dan wel kunt spreken van pestgedrag bij kleuters? In feite niet, zegt Neeltje. ”Het is sociaal onhandig gedrag. Ze zijn nog volop aan het leren. De intentie om bewust te pesten is er vaak nog niet”. Kleuters worden steeds beter om de emoties en intenties van anderen te begrijpen én hun gedrag hierop aan te passen. We kunnen hen ondersteunen het inzicht in elkaar te vergroten door emoties te benoemen, uit te leggen waar emoties door worden veroorzaakt en wat prettige manieren zijn om met elkaar om te gaan.

“Kinderen moeten leren elkaars interacties te snappen. Aandacht voor de interpretatie van gedrag is daarom relevant. Is iets expres of per ongeluk? Zeg niet tegen een kind ‘dat is pesten’ maar stel vragen zoals ‘wat bedoel je?” (Neeltje van den Bedem)

De pester is niet dat gemene kind

Na een korte pauze behandelt Neeltje de vraag: Welke processen moeten beïnvloed worden om pesten te verminderen en voorkomen? Volgens de onderzoekster is het noodzakelijk om de redenen te kennen waarom gepest wordt, om wat aan het pesten te kunnen doen. Er kan sprake zijn tactisch pesten wat te maken heeft met de ‘sociale positie’ (het krijgen en behouden van macht, populariteit). Wat vaker voorkomt, volgens Neeltje, is reactief pesten met als achterliggende reden ‘woede’ of ‘zelfverdediging’. Vaak zijn dit kinderen die zelf zijn of worden gepest of het moeilijk hebben in de privésituatie. Deze kinderen kunnen vaker het gevoel hebben dat anderen hen afkeuren, waardoor ze zelf ook negatief reageren. Neeltje merkt daarbij op “Hou altijd in je achterhoofd dat de pester niet dat gemene kind hoeft te zijn”.

Pesten is een groepsproces

Een oplossing om pesten te verminderen is het wegnemen van de reden om te pesten. Maar hoe doe je dat? Waar vroeger aandacht uitging naar de pester en gepeste, toont onderzoek aan dat het betrekken van de hele groep en met name de omstanders het meest effectief is.

“Richt je als leerkracht op de middengroep; de meelopers en de omstanders” (Neeltje van Bedem).

Naast het besef dat iedereen een aandeel heeft in hoe de sfeer is in de klas, moeten leerlingen een probleem kunnen herkennen, over vaardigheden beschikken om te kunnen helpen en tot actie over durven gaan. Volgens Neeltje hebben leerlingen daar het volgende voor nodig:

  • Kennis van pesten; weten wat de ernst is en de gevolgen.
  • Inzicht in het eigen aandeel, begrip voor verschillen en je kunnen inleven in anderen.
  • Beschikken over communicatieve, emotionele en sociale vaardigheden.
  • Tot actie over durven gaan. Dit wordt sterk bepaald door je attitude en je sociale positie in de groep. Een populair kind zal eerder in durven grijpen omdat het minder bang is zijn sociale positie te schaden. Als de groep positief is tegenover ingrijpen, durven meer kinderen elkaar te helpen.

Meer aandacht voor empathie

Maar wat als de groep niet wil veranderen? Vraagt een deelnemer zich af. In extreme gevallen kan straffen helpen, zegt Neeltje. Waarbij je voorrechten die leerlingen hebben wegneemt. Liever dan straffen en het formuleren van groepsregels, ziet Neeltje dat er meer aandacht komt voor empathie. Een deelnemer vertelt dat ze op hun (so) school werken aan het ontwikkelen van het empathisch vermogen door drama en rollenspellen: “We zien dat het werkt als je ze ervaringsgerichte rollen geeft”.

Bied geen simpele oplossing voor pesten

Neeltje heeft in haar Masterclass de aanpak van pesten geplaatst in een breder perspectief van sociaal emotionele ontwikkeling. Ze benadrukt dat bij interventies alle genoemde ‘laagjes uit de boom’ aandacht nodig hebben. Het aanpakken van pesten kost aandacht, tijd, herhaling en begeleiding. Ze sluit haar Masterclass af met de oproep niet teveel simpele oplossingen te bieden – zoals het aanleren van ‘stop hou op’ – voor complexe zaken zoals pesten. Haar favoriete uitspraak slaat daarmee de spijker op zijn kop:

“If your only tool is a hammer, everything looks like a nail”.


Meer informatie

Neeltje van Bedem, NeurolabNL, Universiteit van Leiden
Nationale Wetenschapsagenda

Onderzoek: De effectiviteit van anti-pestprogramma’s

Wij zijn Stichting School & Veiligheid. Wij ondersteunen scholen bij het bevorderen van een sociaal veilig klimaat. Dit doen wij door:

Creëer een sociaal veilige sfeer op school