Omgaan met verharding en polarisatie in de klas

Wat is polarisatie?

Polarisatie is het proces waarbij tegenstellingen tussen groepen verscherpen. Hierdoor komen mensen steeds meer tegenover elkaar te staan. Het wordt daarom ook wel ‘wij-zij-denken’ genoemd. Polarisatie ontstaat niet van de ene op de andere dag.(Movisie. (2025, 21 oktober). “6 x wat je over polarisatie moet weten”) Het is een proces dat kan lopen van relatieve rust naar ongemak, en van onderhuidse spanningen naar escalatie.

Onderwerpen die raken aan iemands identiteit polariseren vaker. Denk aan religie, gender, cultuur of seksuele identiteit. Als een onderwerp persoonlijk voelt, is het lastiger om open te blijven luisteren naar een ander. Zeker voor jongeren, die vaak nog bezig zijn met het ontdekken van wie ze zijn.

Polarisatie is niet altijd negatief. Het kan ook leiden tot positieve verandering, zoals bij het vrouwenkiesrecht en de manier waarop we nu anders kijken naar het sinterklaasfeest. Polarisatie wordt problematisch als mensen niet meer naar elkaar luisteren, elkaar gaan vermijden of elkaar bewust provoceren.

Polarisatie in de klas

In de klas kan polarisatie op verschillende manieren zichtbaar worden.  Sommige leerlingen reageren fel op elkaar of op jou als leraar. Andere leerlingen zeggen juist niets meer, omdat ze bang zijn om iets verkeerds te zeggen. Ook kunnen er discussies ontstaan over wat waar is en wat niet. Gezag en wetenschap worden niet altijd meer vanzelfsprekend geaccepteerd. Dit kan zorgen voor een onveilige sfeer, waarin leren en met elkaar in gesprek gaan lastiger wordt.

Neemt polarisatie echt toe?

Uit onderzoek van de Erasmus University Rotterdam(Erasmus University Rotterdam. (2025, 2 december). “Veel jongeren kennen het woord ‘polarisatie’ niet, maar wél de spanningen erachter.”) blijkt dat veel jongeren het gevoel hebben dat meningsverschillen groter worden. Acht op de tien jongeren denken dat mensen steeds sterker van mening verschillen. Sociologen geven aan dat polarisatie niet per se toeneemt, maar jongeren ervaren dat wel zo. Volgens onderzoeker Judith van de Wetering vinden jongeren meningsverschillen op zich niet erg. Wat zij vooral lastig vinden, is de manier waarop mensen met die verschillen omgaan. Ze ervaren een gebrek aan respect en zien weinig bereidheid om echt naar elkaar te luisteren.

Invloed van de onlinewereld

De onlinewereld speelt hier ook een rol bij. Jongeren halen veel informatie van sociale media en internet. Die informatie is niet altijd betrouwbaar of gebaseerd op feiten.

Daarnaast creëren sociale media zogenoemde filterbubbels(Mediawijs. (z.d.). Wat is een filterbubbel?). Je krijgt vooral berichten te zien die passen bij jouw interesses en eerdere keuzes. Hierdoor bestaat de kans dat je minder andere perspectieven ziet en eenzijdig geïnformeerd wordt.  Dat kan ervoor zorgen dat je wereldbeeld smaller wordt en dat je sneller andere meningen afwijst.

Voor leraren is één inzicht belangrijk: of polarisatie nu toeneemt of niet, jongeren ervaren het wel zo. Juist daarom is het belangrijk dat de klas een veilige plek is, waar leerlingen leren omgaan met verschillen.

Drie praktische tips voor een sociaal veilige klas

1. Werk aan schoolverbondenheid

Leerlingen die zich verbonden voelen met hun klas en school, vertonen minder snel vijandig of uitsluitend gedrag. Verbondenheid werkt als een buffer tegen polarisatie, weten we uit onderzoek(NJi. (z.d.). Polarisatie voorkomen door het verbinden van groepen jongeren.).

Wat kun je doen?

• Besteed het hele jaar aandacht aan groepsvorming.
• Werk met vaste rituelen, zoals leerlingen begroeten bij de deur, starten met een weekopening, werken aan gezamenlijke doelen of samen afsluiten.
• Betrek leerlingen bij keuzes zoals werkvormen en klassenafspraken.
• Sta stil bij wat jullie belangrijk vinden als klas en school.

Een sterke groepsbasis maakt het makkelijker om gesprekken over gevoelige thema’s veilig te voeren.

2. Investeer in onderlinge relaties

Goede relaties zijn de kern van sociale veiligheid. Dit geldt voor de relatie tussen jou en je leerlingen, maar ook voor die tussen leerlingen onderling. Hoe sterker deze relaties, hoe kleiner de kans dat meningen escaleren of dat conflicten persoonlijk worden.

Wat kun je doen?

• Bouw aan vertrouwen: wees voorspelbaar, benaderbaar en oprecht.
• Werk aan burgerschapsvaardigheden zoals het vergroten van empathie, verdraagzaamheid en rechtvaardigheidsgevoel.
• Geef ruimte aan emoties, zowel grote als kleine.
• Oefen met gespreksvaardigheden zoals actief luisteren, samenvatten en nieuwsgierig doorvragen.
• Geef het goede voorbeeld: laat zelf zien dat je echt geïnteresseerd bent in jouw leerlingen en hoe je zelf omgaat met meningsverschillen.

In een klas waarin leerlingen elkaar goed kennen en zich gezien voelen, is meer ruimte voor nuance en begrip.

3. Zorg voor duidelijke regels en een sterke sociale norm

Sociale veiligheid vraagt om helderheid. Leerlingen moeten weten wat wel en wat niet acceptabel is. Duidelijke gedragsregels zijn geen beperking van vrijheid. Deze geven houvast en zijn een voorwaarde voor een veilige leeromgeving.

Wat kun je doen?

• Maak samen met leerlingen positieve afspraken: hoe willen we met elkaar omgaan?
• Bespreek wat respectvol gedrag betekent, ook bij meningsverschillen en in taalgebruik.
• Wees consequent en begrens: handhaaf regels rustig, duidelijk en voorspelbaar.
• Geef zelf het goede voorbeeld(Hendrickx, M. M. H. G., Mainhard, T., Boor-Klip, H. J., & Brekelmans, M. (2017). Our teacher likes you, so I like you: A social network approach to social referencing. Journal of School Psychology, 63, 35–48.). Leerlingen kijken naar jou om te zien hoe je je hoort te gedragen en hoe je omgaat met (menings)verschillen.

Duidelijke afspraken en een positieve norm zorgen ervoor dat leerlingen weten waar ze aan toe zijn. Fouten maken mag, zolang je er samen van leert.

Tot slot

Polarisatie hoort bij een diverse samenleving en kan niet altijd voorkomen worden. Dat hoeft ook niet. Verschillen bieden juist kansen om van elkaar te leren. Daarvoor moet de klas wel een veilige oefenplek zijn.

Door te investeren in verbondenheid, relaties, duidelijke regels en een positieve norm, creëer je een omgeving waarin leerlingen leren dat je van mening kunt verschillen zonder elkaar kwijt te raken. Zo help je leerlingen om respectvol samen te leven, nu en later.

Tools en handreikingen

Zoek je tips voor gesprekken in de klas? Wil je weten hoe je deze goed kunt leiden? We geven je hieronder enkele handvatten die je kunnen inspireren en concreet kunnen ondersteunen:

• E-learning Dialoog Onder Druk
  Concrete ondersteuning voor leraren bovenbouw po, vo en mbo bij het voeren van lastige gesprekken. Je krijgt het gereedschap aangereikt om spanningen in de klas op een professionele manier om te zetten in waardevolle lessen.
• Handreiking voor schoolleiders: Als het schuurt in de samenleving én op school
  Ondersteuning voor schoolleiders po en vo voor veiligheid en stabiliteit als maatschappelijke onrust de school binnenkomt.
• Gespreksleidraad Maatschappelijk gevoelige onderwerpen bespreken in de klas
  Mede aan de hand van concrete voorbeeldsituaties, krijg je als leraar vo tips die je kunt inzetten tijdens een klassengesprek over maatschappelijk gevoelige onderwerpen.
• De onmisbaren (NPO), aflevering 1 Docenten
  Herkenning en tips van andere leraren.