Uit de landelijke JOB-monitor blijkt dat 3,9 procent van de studenten zich onveilig voelt.  

• Vrouwen en studenten met een functiebeperking voelen zich vaker onveilig. Ditzelfde geldt voor studenten in de BOL-leerweg en studenten op niveau 2.  
• Studenten die gepest worden, voelen zich tevens ook onveiliger en zijn minder tevreden over de instelling.  
• Uit nadere analyses op de eerder verzamelde Monitor Sociale Veiligheid-gegevens (2017-2018) blijkt dat LHB-studenten en vrouwen zich minder vaak veilig voelen dan mannen en niet-LHB studenten.
  Bron: Monitor Integrale Veiligheid 2023 

Wat is pesten?

• Pesten is gedrag waarbij één of meerdere studenten een andere student schade toebrengen of buitensluiten binnen een sociale relatie of groep. Vaak is sprake van een machtsongelijkheid, waardoor de student die wordt gepest zich moeilijk kan verdedigen. Pesten kan emotionele, sociale en/of fysieke schade veroorzaken en wordt beïnvloed door de reacties van omstanders, volwassenen en de omgeving. Ook een eenmalige gebeurtenis kan als pesten worden ervaren wanneer de student bang is dat dit zich herhaalt. 

• Er bestaan verschillende vormen van pesten. Fysiek pesten is de meest zichtbare vorm van pesten. Maar pesten kan ook verbaal zijn (uitschelden, roddelen), relationeel (buitensluiten), materieel (spullen kapot maken, verstoppen) of online. 

Gevolgen van pesten 

Als pesten niet tijdig wordt aangepakt heeft dit grote gevolgen. Verschillende onderzoeken tonen aan dat slachtoffers van pesten – zelfs nog jaren later – kampen met psychische problemen, somberheid, angsten, eenzaamheid, onzekerheidsgevoelens en moeite hebben met het aangaan van sociale contacten en relaties. Pesten staat een gezonde ontwikkeling en goede leerprestaties in de weg. Naast negatieve gevolgen voor de slachtoffers tast pesten het gevoel van veiligheid aan bij alle studenten. Het zorgt voor een negatieve sfeer in de klas, studenten gaan minder graag naar school en kunnen zich minder goed concentreren. Daarnaast beïnvloedt het natuurlijk ook het plezier en de manier waarop je als docent voor een groep staat. 

Groepsprobleem 

Pesten speelt zich niet alleen af tussen degene die pest en degene die wordt gepest. Het is een probleem binnen de hele groep. Pestgedrag ontstaat vaak in situaties waarin anderen meekijken. Reacties uit de groep — zoals lachen, stil blijven of juist ingrijpen — kunnen ervoor zorgen dat het gedrag wordt versterkt of juist stopt. Daarom heeft iedereen in een groep invloed op de sociale veiligheid. 

Erken dat het ook bij jou gebeurt 

Om pestgedrag te herkennen moet je als instelling of opleiding en docent eerst erkennen dat pesten overal voorkomt, dus ook op jouw opleiding en in jouw klas. En houd in gedachten dat pesten altijd negatieve gevolgen heeft. Het is normaal als je soms niet weet wat je moet doen. Pesten is een ingewikkeld proces. Zoek steun bij collega’s en werk samen aan oplossingen. 

Pesten voorkomen 

Hoewel pesten nooit helemaal uit te sluiten is, kun je als docent het risico op pestgedrag in jouw groep wel degelijk verkleinen. De afgelopen jaren is er veel onderzoek gedaan naar pesten, waardoor we steeds beter weten wat wel en niet werkt. 

Pesten voorkomen kun je niet alleen: werk samen met je collega’s 

Pesten voorkomen doe je niet alleen, dat vraagt om inspanning en intensieve samenwerking van jou, je collega’s en leiding. Zorg voor een consistente en eenduidige aanpak binnen de opleiding en liefst binnen de hele instelling. Wat is sociale veiligheid voor jullie en hoe gaan jullie pesten tegen? Waar leggen jullie dit vast? Bijvoorbeeld in een antipestprotocol. En hoe communiceren jullie dit met het team en de studenten? Deze aanpak kost tijd en energie, maar levert je onder de streep méér op: je kunt pesten beter voorkomen, je pikt signalen van pestgedrag eerder op en kan ook effectiever optreden. 

• Het anti-pest protocol 

Een goed anti-pestprotocol geeft studenten, docenten en ouders duidelijkheid over wat er binnen de school wordt gedaan om pesten te voorkomen en hoe er wordt gehandeld wanneer er wordt gepest. Wil je weten hoe je een goed anti-pestprotcol opstelt: lees ons artikel ‘Het anti-pestprotocol’. 

Investeer in een goede relatie met je studenten; een goede band heeft een positief effect op de individuele student én de hele klas’ 

Een goede relatie met je studenten helpt bij het tegengaan van pesten. Het zorgt voor een positieve sfeer in de klas en bevordert positief gedrag, zoals aardig zijn voor elkaar en elkaar helpen. Bij een sterke band met jou blijken studenten ook meer gemotiveerd om in te grijpen bij pesten. Een warme band opbouwen kost tijd en gaat niet altijd vanzelf. Dit vraagt oprechte aandacht, interesse en een positieve benadering. Een warme band wordt gekenmerkt door oprechte interesse, hun inbreng serieus nemen, prijzen voor goed gedrag en open & respectvolle communicatie.  

Stel positieve groepsnormen, leef ze voor en bewaak ze gezamenlijk 

Positieve groepsnormen dragen bij aan een veilig en open klimaat. Maak begin van het leerjaar samen met je studenten afspraken over omgangsvormen en gedrag. Door dit samen met hen te doen zorg je voor gezamenlijke verantwoordelijk en zullen studenten zich sneller conformeren. Maak ook afspraken over hoe je online met elkaar omgaat.  

Evalueer regelmatig de afspraken en pas waar nodig aan. Vraag hierbij ook naar online ervaringen. Geef als docent het goede voorbeeld en begrens consequent grensoverschrijdend gedrag. 

Steek tijd en energie in het bevorderen van positieve sociale relaties tussen studenten  

De sociale relatie die studenten onderling met elkaar hebben, beïnvloedt hun reactie op elkaar en het hulpgedrag. Ook bij pesten spelen deze relaties een belangrijke rol. Studenten die gepest worden, worden vooral verdedigd door klasgenoten die hen aardig vinden. Studenten komen dus voor elkaar op als ze een positieve band met elkaar hebben. Door te investeren in de onderlinge relaties werk je dus hulpvaardig gedrag in de hand.  

Alles over het voorkomen van pesten  

• Jaarlijks organiseert School & Veiligheid de Week tegen Pesten in de eerste weken na de zomer. Samen met kennispartners bieden wij elk jaar nieuw lesmateriaal aan, het hele schooljaar gratis in te zetten. Bekijk hier hoe je mee kunt doen:  MBO – Week tegen Pesten 

• Uit onderzoek blijkt keer op keer dat lhbti+ leerlingen extra kwetsbaar zijn. Ze worden vaker gepest, buitengesloten of uitgelachen. Daarom is het belangrijk dat jij als leraar weet wat je kunt doen om dit te voorkomen. Lees hier meer.  

• Samen met KPN maakte Stichting School & Veiligheid lesmateriaal bij de campagnefilm ‘Iedereen Behalve’. Ga veilig het gesprek aan met studenten over (online) buitensluiten.   

Voor het po en vo ontwikkelden we samen met Universiteit Utrecht en KiVa een systemische aanpak die je helpt inzicht te krijgen in de functie van pestgedrag en helpt om je handelen erop af te stemmen. 

• ‘Vijf stappen om in te grijpen bij pesten’ 

Hoewel de concretisering van deze aanpak voor het po en vo is, geeft de onderliggende theorie over dynamiek in de klas bij pesten ook inzicht in pestgedrag in het mbo.  

1. Krijg zicht op wat mogelijk speelt. Neem signalen van pesten of klachten van studenten en eventueel ouders altijd serieus. Bekijk of er iets speelt en zo ja wat, zonder hier meteen een verklaring aan te verbinden.

2. Vermoed je een pestprobleem? Ga dan altijd in overleg met de coördinator van het pestbeleid op jouw school en je directe collega’s. Collega’s hebben vaak aanvullende observaties. Door signalen te delen ontstaat een completer beeld.

3. Op basis van je observaties is het vervolgens belangrijk om te kijken wat de functie is van het pestgedrag en wat het pesten in stand houdt. Pesten gebeurt nooit zomaar. Er zit altijd een menselijke behoefte achter, zoals:
   -Erbij willen horen
   -Populair willen zijn
   -Gezien en gehoord willen worden
   -Veilig willen zijn

   Deze behoeften rechtvaardigen het pesten niet, maar bieden wel aanknopingspunten om ander gedrag te leren dat wel sociaal veilig is en tot verbinding leidt en waarmee ook de behoeften vervuld kunnen worden. Want met de behoeften zelf is niets mis.
    

4. Beslis dan wat jullie gaan doen en stel een concreet actieplan op.

5. Voer het actieplan vervolgens uit en stuur bij waar nodig.
   

 “Ook achter pestgedrag schuilt een behoefte waar niks mis mee is.” 

Jan Ruigrok – Expert Herstelrecht

Pesten gebeurt vaak buiten het zicht 

Pesten is niet altijd zichtbaar voor jou als docent; het kan gebeuren tijdens pauzes, op weg naar school of online. Ook subtiele vormen zoals roddelen of buitensluiten komen vaak voor. Pesten in het MBO wordt niet altijd zo gelabeld. Vaak spreek je met andere termen zoals, discriminatie, in- en exclusie.  

Studenten maken lang niet altijd melding van pesten. 16% van de studenten geeft aan niet te weten of ze op school ergens terecht kunnen als ze zich niet veilig voelen (JOB monitor, 2026). 10% van de studenten die wel weten waar ze moeten melden, hebben niet het gevoel bij iemand terecht te kunnen waar ze zich veilig voelen. Zorg dus dat studenten weten waar ze terecht kunnen. 

Bij online pesten gaat het onder meer om buitensluiten op sociale media, bedreigingen, afpersen, nep-accounts maken, het verspreiden van ongewenst beeldmateriaal en shame-sexting. Online pesten kan ingrijpende en langdurige gevolgen hebben. Het gaat altijd en overal door. Bestanden kunnen breder verspreid worden en zijn hiermee zichtbaar voor veel mensen. Ook kunnen bestanden moeilijk verwijderd worden. Zelfs als het pesten voorbij is, zijn de berichten hierover nog terug te vinden. 

Hier lees je meer over wat je kunt doen m.b.t. online pesten: 

• Het Stappenplan: omgaan met online incidenten helpt scholen om in zulke situaties snel, zorgvuldig en doelgericht te handelen.

• In de praktische handreiking Grip op online gedrag: drie taken voor de school lees je hoe scholen kunnen bijdragen aan positief online gedrag en hoe je omgaat met online grensoverschrijdend gedrag. De publicatie biedt concrete handvatten op drie niveaus: beleid, het schoolteam en in de klas.  

• Ga in de klas het gesprek aan over o.a. online pesten, positief online gedrag, groepsdruk, nepnieuws en online veiligheid. Deze kletskaartjes bieden een laagdrempelige manier voor leerlingen en studenten om hun gedachten, gevoelens en ideeën te delen.  

• Sexting en ongewenste verspreiding van beelden 

Arbowet

De Arbowet schrijft voor dat de werkgever zich moet laten bijstaan door deskundige werknemers (art 13). Dit zijn gewone werknemers in dienst van de werkgever die specifieke taken op het gebied van veiligheid en gezondheid als (onderdeel van hun) functie toegewezen hebben gekregen. De werkgever moet taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van deze deskundigen intern goed afstemmen op de risico’s en ook formeel vastleggen en bekend maken in de organisatie. Hulp van externe deskundigen daarbij is wenselijk.

CAO

In de CAO is afgesproken dat iedere school een schoolveiligheidsplan dient te maken als onderdeel van het arbeidsomstandighedenbeleid. De werkgever stelt in overleg en met instemming van de MR het beleid vast dat gericht is op het voorkomen van agressie, geweld, pesten, discriminatie, seksuele intimidatie en homo-intimidatie binnen de instelling, bedoeld voor alle leden van de schoolgemeenschap. De werkgever ziet toe op en evalueert jaarlijks met de MR de uitvoering van het beleid. In het schoolveiligheidsplan staan concrete en heldere afspraken over preventieve maatregelen, scholing van medewerkers, de schoolregels en protocollen, de sancties bij het overtreden van regels.

Anders dan in het primair- en voortgezet onderwijs is de wet Veiligheid op school niet van toepassing op het mbo. Dit betekent echter niet dat pesten in het mbo minder speelt. Wanneer de bestaande afspraken goed worden uitgevoerd, zijn er geen nieuwe voorschriften nodig. Het mbo is al verplicht om een vertrouwenspersoon aan te stellen. Wanneer deze in het geval van pesten goed bereikbaar is voor studenten en ouders, is het aanspreekpunt voor pesten geregeld. De beleidsmatige aandacht voor pesten kan prima worden verzorgd door bestaande functionarissen zoals de coördinator sociale veiligheid en de zorgcoördinator. Hun ervaringen leveren input voor het beleid op het gebied van sociale veiligheid en pesten.