Helpdesk
Winkelwagen

Wat kun je als leraar doen om in de klas een respectvolle en verantwoordelijke houding rond seksualiteit en gender voor te leven en te stimuleren? En hoe reageer je op ongeplande situaties? Dat vraagt om pedagogisch vakmanschap. Acht wegwijzers geven richting aan hoe je in alledaagse klassensituaties kunt werken aan seksuele integriteit.

Pedagogisch vakmanschap is van belang voor een veilig klimaat in de klas en op school. Een veilige omgeving waarin leerlingen zich kunnen ontwikkelen. Dat vakmanschap wordt extra uitgedaagd wanneer in een situatie seksualiteit en gender een rol spelen. Immers, dit betreft persoonlijke onderwerpen, waarbij sprake kan zijn van sterke – vaak onuitgesproken – normen en waarden. Het stimuleren van seksuele integriteit vraagt dan ook om specifiek pedagogisch vakmanschap. Aan de basis hiervan staat de seksuele integriteit van de leerkracht zelf: het bewust, respectvol en verantwoordelijk om kunnen gaan met eigen seksualiteit en gender en met die van leerlingen en collega’s.

Acht wegwijzers

Acht wegwijzersDeze wegwijzers komen voort uit een kwalitatief onderzoek onder basisschoolleraren. kunnen je als leraar helpen je bewust te worden van belangrijke overwegingen en van verschillende mogelijkheden om te handelen. Immers, elke situatie is uniek. Met de wegwijzers kun je iedere situatie vanuit verschillende invalshoeken bekijken. Zo kun je tot een passende reactie komen.

 

Accepteer en bevestig seksueel integer gedrag

Leerlingen laten soms de mooiste voorbeelden zien van seksueel integer gedrag. Laat merken dat je dat ziet en bevestig het. Zo ervaren de kinderen zelf én hun klasgenoten in de praktijk hoe je integer met elkaar kunt omgaan. Denk bijvoorbeeld aan leerlingen die duidelijk laten merken wanneer iemand hun grens overschrijdt. Kinderen die opmerken dat een klasgenoot zich bij bepaalde opmerkingen eigenlijk niet veilig voelt. Of leerlingen die kritische vragen stellen bij de normen rondom gender en seksualiteit. 

Het is ook belangrijk om seksueel gedrag te legitimeren, ook al lijkt de school in eerste instantie niet de plek te zijn om seksueel gedrag te vertonen. Het is goed als school de veiligheid en ruimte biedt aan kinderen om zich relationeel en seksueel te kunnen ontwikkelen. Dit is immers de plek waar kinderen kennismaken met elkaar, met verschillen, met andere normen en waarden, en van daaruit zichzelf ontdekken.

Daarom is het belangrijk dat je als leraar weet wat er speelt en welk gedrag passend is bij de ontwikkelingsfase van het kind. Verdiep je in de seksuele ontwikkeling van de doelgroep. Bespreek bijvoorbeeld ook met de kinderen welk (seksueel) gedrag normaal is, maar privé en niet voor ieders ogen bestemd .

Bijvoorbeeld: Legitimeer het gedrag van kinderen die geïnteresseerd zijn in elkaars geslachtsdelen of met hun handen in hun broek zitten. Leg uit dat je begrijpt dat ze nieuwsgierig zijn en dat het ook erg interessant is. Geef aan dat het prima is dat kinderen samen naar de wc willen als ze verkering hebben. Laat weten dat je begrijpt dat het spannend en leuk is om samen verliefd te zijn. Maar maak tegelijkertijd ook duidelijke afspraken over de geschikte plaats en tijd voor dit gedrag.

Leerlingen ontdekken en zoeken en maken dan niet altijd integere keuzes. Ook daarin verdienen ze steun. Want sociale veiligheid betekent dat je mag vallen en weer opstaan. Maar dan moet er wel over gesproken kunnen worden in de klas. Hierdoor legitimeer je het praten over seksualiteit en gender. Juist ook in dit soort gesprekken kun je opmerkingen bevestigen die respectvol en verantwoordelijk zijn.

 

Begrens en blijf in verbinding

Om te leren wat een seksueel integere houding is, kunnen leerlingen dat het best oefenen in alledaagse gesprekjes in de klas. Bijvoorbeeld naar aanleiding van een voorleesboek, een actueel nieuwsbericht, vragen van kinderen of een bepaalde situatie die zich voordoet.

Waarom hebben jongens een piemel?

Vanaf welke leeftijd kun je lesbisch zijn?

Juf, zoent u ook met uw vriend?

Dit soort gesprekjes over seksualiteit en gender sta je als leerkracht toe of je laat ze ontstaan. Zo leer je leerlingen om met nuance en begrip te praten en geef je ze nieuwe inzichten mee. Als zij zo met elkaar leren omgaan, is dat goed voor de sociale veiligheid in de klas.

Kinderen in de poppenhoek kijken steeds vaker onder elkaars kleren

Kinderen tikken elkaar bij een spel steeds op de billen

Een jongen draagt een jurk en dat roept vragen op in de klas

Om dergelijke gesprekjes pedagogisch vakkundig in goede banen te leiden, ben je ideaal gesproken aan het begrenzen én uitnodigen. Je laat zien wat werkt – en wat niet werkt. Je begrenst grensoverschrijdend gedrag en opmerkingen die kwetsend, generaliserend, haatdragend en discriminerend zijn. Tegelijk probeer je een uitnodigende, niet oordelende en open houding te hebben ten opzichte van hun opmerkingen over seksualiteit en gender. Zo wijs je je leerlingen niet af, voelen ze zich gezien én waarborg je de veiligheid in de groep. Je weet door dit soort gesprekjes bovendien steeds beter wat er speelt in hun levens.

 

Creëer balans tussen openheid en grenzen

Voor leerlingen is het belangrijk dat leerkrachten respect hebben voor hun privacy. Tegelijk vinden ze het meestal fijn als deze oprechte interesse in hen toont. Bovendien waarderen veel leerlingen het als een leraar iets van zichzelf ‘als mens’ laat zien.

Als pedagogisch vakkundig leerkracht zoek je naar balans tussen afstand en nabijheid in de relatie met je leerlingen. Op basis daarvan maak je keuzes. ‘Geef ik de leerling een knuffel of niet?’ ‘Wat vertel ik over mijzelf en wat niet?’ ‘Kan en mag ik nu doorvragen?’ ‘Kan dit compliment nou wel of niet?’ Je werkt aan een veilige sfeer door dit soort afwegingen te maken en je hierbij af te stemmen op de ontwikkelingsfase van je leerlingen en de relatie die je met hen hebt.

 

Doorgrond je eigen normen & waarden, vooroordelen en ervaringen

In alles wat je doet neem je je eigen ervaringen, persoonlijkheid, normen en waarden mee. Het is belangrijk je hiervan bewust te zijn. Want stereotypen en stigma’s sturen ons meestal onbewust. Zonder het te beseffen gaan we bijvoorbeeld uit van bepaalde gedragingen, uiterlijkheden en verwachtingen van jongens en meiden. Wellicht vragen we eerder hulp aan sterke jongens en geven we meer complimenten over het uiterlijk aan meiden. Of verwachten we dat meisjes vooral emotioneel, lief, creatief en sociaal zijn, en jongens stoer, druk, dapper en slordig.

Onopvallend bepaalt dit onze alledaagse opmerkingen over seksualiteit en gender. Het idee van de ‘neutrale leraar’ kan ertoe leiden dat we de vanzelfsprekende invloed van deze sturende factoren over het hoofd zien. Als pedagogisch vakkundig leerkracht onderzoek je daarom steeds hoe jij beïnvloed wordt door deze factoren. Hoe kunnen al deze invloeden een goede plek krijgen in je professionele rol? Als je je hiervan bewust bent, kun je gemakkelijker een veilig klimaat scheppen.

Deze snelle, laagdrempelige tools helpen je om je bewust te worden van je eigen normen met betrekking tot gender:

HOE GEGENDERD DENK JIJ? – Procustres (procrustes.be)

Hoe werkt gender? | Genderklik.be

Exploreer en erken hoe leerlingen jouw pedagogisch handelen ervaren

Om je pedagogisch vakmanschap aan te scherpen is het aan te bevelen om te reflecteren op je eigen handelen. Dit kun je doen door regelmatig bewust te kijken naar de keuzes die je dagelijks – vaak onbewust – maakt. Beantwoord je bijvoorbeeld een persoonlijke vraag uitgebreid of kap je die af? Reageer je met een grapje of met een serieus antwoord? Spreek je een leerling aan op taalgebruik of negeer je het?

Als je regelmatig reflecteert op je keuzes, train je jezelf in het adequaat reageren. En dat komt ten goede aan de veiligheid in de klas.

 

Finetune je pedagogisch handelen: reflecteer en kom er waar nodig op terug bij leerlingen

Als pedagogisch vakkundig leraar probeer je er oog voor te hebben hoe leerlingen jouw gedrag (zouden kunnen) ervaren. Toch kan het voorkomen dat een leerling bepaalde opmerkingen, grapjes of aanrakingen van een leerkracht niet zo prettig vindt, maar dit niet laat merken. Vraag hier daarom soms in algemene zin naar. Of doe in specifieke situaties navraag bij collega’s of bij leerlingen zelf.

Dit inzicht heb je nodig om goed met ze te kunnen werken aan seksuele integriteit. Het is bovendien waardevol om aan je leerlingen te laten zien dat jij je bewust bent van je eigen keuzes, die soms anders uitpakken dan je had gewild – net als bij hen. Hiermee laat je zien wat seksuele integriteit betekent.

 

Gebruik gepaste humor als positieve strategie

Voor leerlingen is humor vaak een manier om te wennen aan iets nieuws of vreemds. Zeker als het gaat om seksualiteit en gender. Het is een vorm van luchtigheid en kan een krachtig middel zijn om ruimte, openheid en erkenning te creëren.

Meestal ontstaat humor spontaan – en dat is tegelijkertijd de valkuil van humor. Want door de snelheid kan een ‘grappige’ (maar ondoordachte) opmerking een onbedoeld negatief effect hebben op bepaalde leerlingen of op de groepsdynamiek. Opeens maakt ‘humor’ de situatie dan juist onveilig.

Als pedagogisch vakkundig leraar zet je daarom humor in om openheid en ruimte te creëren rondom seksualiteit en gender. Tegelijkertijd gebruik je humor met gepaste voorzichtigheid en reflectie. Zo zorg je voor een fijne omgang met elkaar en een veilige sfeer in de groep.

 

Heb oog voor ouders: samenwerken aan seksuele integriteit

Ouders waarderen het als leraren communiceren over de ontwikkeling van hun kinderen. Zij voelen zich hierdoor betrokken en serieus genomen. Het is belangrijk om met ouders op één lijn te zitten. Stem met hen af wat er nodig is voor de sociale – soms seksuele – ontwikkeling en het welzijn van het kind. Communiceer open, laat merken dat je het kind ziet en kent en probeer niet te oordelen.

  • Je kunt ouders vooraf informeren als er in de klas lesgegeven wordt over seksualiteit en gender. Bijvoorbeeld als de week van de Lentekriebels op het programma staat. Zo zijn ouders voorbereid wanneer hun kinderen met vragen komen of ander gedrag gaan vertonen. Het geeft ouders de mogelijkheid om zelf ook met kinderen in gesprek te gaan.
  • Informeer ouders ook na een voorval rond seksueel gedrag of als je je zorgen maakt over een leerling.

Vergeet niet dat jij als leerkracht de deskundige bent als het gaat over de ontwikkeling van kinderen. Jij ziet in jouw loopbaan veel kinderen en weet wat past bij hun ontwikkeling. Daardoor kun je soms ook bepaald gedrag relativeren en in de context van een normale seksuele en identiteitsontwikkeling plaatsen. Vanuit jouw kennis en ervaring kun je ouders informeren en gerust stellen.

Wij zijn Stichting School & Veiligheid. Wij ondersteunen scholen bij het bevorderen van een sociaal veilig klimaat. Dit doen wij door:

Creëer een sociaal veilige sfeer op school