Helpdesk
Winkelwagen

Als je seksueel grensoverschrijdend gedrag van schoolmedewerkers wilt tegengaan, moet je binnen het team werken aan seksuele integriteit. Zo kan een cultuur van openheid, communicatie en reflectie ontstaan waarin een gevoel van competentie heerst. In dit artikel lees je hoe seksueel integer gedrag en een seksueel integere school eruit zien en geven we hier praktische voorbeelden van.

Seksuele integriteit op school betekent dat schoolmedewerkers bewust, respectvol en verantwoordelijk omgaan met de eigen seksualiteit en gender en die van anderen. In de praktijk blijkt dat nog een hele stap. Het thema seksualiteit en gender is beladen en erover praten is voor veel mensen niet gemakkelijk. Dat geldt zeker voor scholen met een gesloten en vermijdende cultuur. Echter, waar niet gesproken kan worden over wensen en grenzen in de contacten tussen leraar en leerling zijn de grenzen minder helder. Daardoor wordt de kans groter dat een schoolmedewerker de grens over gaat.

Daarnaast kan geslotenheid in de weg staan van adequaat handelen, wanneer grenzen zijn overschreden of hier vermoedens van zijn. Het gaat bovendien ten koste van het werkplezier van medewerkers en staat seksuele integriteit in de weg.

Hoe herken je een gesloten en vermijdende cultuur?

  • Niet of slechts zelden wordt gesproken over en gereflecteerd op hoe je omgaat met leerlingen, bijvoorbeeld over onderwerpen als: contact buiten school(tijd), aanraking, privacy en (non-)verbale communicatie.
  • Rondom het thema seksuele integriteit heerst een kramp. Dit in het team bespreken – ook in kleinere groepen – roept grote weerstand op.
  • Er zijn geen (vastgelegde) afspraken over welk gedrag (binnen de grenzen van de wet) tussen schoolmedewerkers en leerlingen wel of niet acceptabel wordt bevonden door het team.
  • Er wordt op school niet gesproken over hoe je seksueel integer met elkaar omgaat. Dit is het voorbeeld dat je leerlingen meegeeft. Daardoor blijft het ook voor hen een beladen onderwerp, waarin ze zich niet optimaal kunnen ontwikkelen.
  • Schoolmedewerkers zijn angstig, op hun hoede tegenover leerlingen, en vermijden angstvallig fysiek contact.
  • Schoolmedewerkers durven elkaar niet aan te spreken op dingen die ze opmerken, bijvoorbeeld uit angst om iemands reputatie te schaden of iemand ten onrechte te beschuldigen.
  • Iemand die beschuldigd is van seksueel grensoverschrijdend gedrag blijft, nadat de klacht ongegrond is verklaard of deze na onderzoek onschuldig is bevonden, blijvend veroordeeld en verdacht worden door collega’s.

Wat kun je als school doen als je ziet dat er bij jullie sprake is van enkele of alle bovenstaande kenmerken en je wilt dat doorbreken? Dan is het noodzakelijk om actief te werken aan seksueel integer gedrag (seksuele integriteit) van schoolmedewerkers, om zo meer openheid te creëren in de schoolcultuur.

Hoe herken je een open en seksueel integere schoolcultuur?

Wat is seksuele integriteit precies? Wat moet je dan doen en waar moet je op letten, als individuele leraar en met elkaar als team? In een professionele en seksueel integere schoolcultuur zie je het volgende:

  • Er wordt terugkerend gesproken over en gereflecteerd op hoe je met leerlingen omgaat. bijvoorbeeld over contact buiten school(tijd), aanraking, privacy en (non-)verbale communicatie.
  • Er zijn (vastgelegde) afspraken over welk gedrag tussen schoolmedewerkers en leerlingen wel of niet acceptabel wordt bevonden door het team (en door leerlingen).
  • Er heerst openheid rondom het thema seksualiteit en seksueel integer met elkaar omgaan. Dit bespreken – in de klas en in het team – wordt gezien als noodzakelijk en belangrijk.
  • Schoolmedewerkers zijn zelfbewust en sensitief voor signalen van leerlingen (bijvoorbeeld bij fysiek contact). Zij stemmen waar nodig hierover met leerlingen af.
  • In het team spreekt men elkaar aan wanneer ze dingen opmerken. Daarbij staat het bewaken van de seksueel integere schoolcultuur voorop, zonder daarbij uit het oog te verliezen dat het een kwetsbaar onderwerp is.
  • Als blijkt dat er sprake is van een valse beschuldiging, ondersteunt de directie dit personeelslid door in te gaan op diens behoefte en recht te doen aan diens veiligheidsbeleving. Daarbij is ook aandacht voor de school als geheel en herstel van vertrouwen en veiligheid.
  • Het bewustzijn van en praten over hoe je seksueel integer met elkaar omgaat, is het voorbeeld dat je leerlingen mee geeft. Zo wordt dit voor hen een vanzelfsprekend onderwerp waarin ze zich kunnen ontwikkelen.

Hoe ziet seksueel integer gedrag eruit?

Dit is verder uitgewerkt in onderstaande tabel uit een onderzoekVan der Steeg, E., Schipper-van Veldhoven, N., Cense, M., Bellemans, T. & De Martelaer, K. (2019). Seksuele integriteit in sport- en beweegcontexten. Lichamelijke Opvoeding Magazine, 8. door Van der SteegPublicaties van E. van der Steeg en anderen.

(tabel met uitwerking van seksuele integriteit door Van der Steeg et al. (2019)

Voorbeelden van seksueel integer gedrag van docenten

Om een beter beeld te krijgen van hoe seksuele integriteit er in de praktijk uit kan zien, zijn hieronder enkele voorbeeldenNaar het voorbeeld van Van der Steeg et al., 2019uitgewerkt. Hier zijn de elementen uit bovenstaande tabel in verwerkt.

Voorbeeld 1: Troosten (lichaam en privacy)

Suus is fanatiek aan het voetballen. Ze krijgt onverwacht de bal hard tegen haar hoofd. Ze heeft pijn en huilt. De jonge leraar twijfelt of hij in deze situatie een troostende hand op haar schouder mag leggen.

Lees hierDe leraar gaat na of het een passende situatie is om haar te troosten. Dat is het, want de leerling heeft troost nodig en het betreft geen een op een-situatie (element 1). hij legt zijn hand op haar schouder (element 7) en vraagt of het gaat en wat ze nodig heeft (element 4). Hij let daarbij op haar verbale en non-verbale reactie (element 1).
Suus voelt zich gezien en gesteund.
In een volgend overleg met collega’s brengt de docent deze casus in, omdat hij twijfel had gevoeld (element 4). Ze komen samen tot de conclusie dat hij in deze situatie een goede afweging heeft gemaakt en gehandeld heeft in het belang van de leerling (element 7).
wat de docent deed:

Voorbeeld 2: Verliefd (normen en overtuigingen)

Toby is verliefd op zijn klasgenoot Jesse. Hij merkt tijdens de les dat als iemand een fout antwoord geeft, er soms door medeleerlingen op gereageerd wordt met ‘homo!’. De docente hoort het, maar gaat er dit keer niet op in. Toby begrijpt daaruit dat homo-zijn iets negatiefs is en schaamt zich voor zijn gevoelens voor Jesse.

Lees hierDe leraar heeft het ook gehoord en realiseert zich dat deze uiting van homonegativiteit een onveilige sfeer creëert voor haar leerlingen, in het bijzonder lhbt-leerlingen (element 2). Tijdens een rustig moment spreekt zij met haar leerlingen over het elkaar noemen van ‘homo’ (element 5). De docente en de leerlingen zijn het erover eens: of je homo, hetero of bi bent, het zegt niets over je leerkwaliteiten. En bovendien: verliefd zijn op een jongen is net zo prima als verliefd zijn op een meisje.
In een volgend teamoverleg vertelt de docente hierover en vraagt of collega’s ook homonegativiteit signaleren in hun klassen (element 8). Zij stimuleert zo haar collega’s om sensitief te zijn voor uitingen van homonegativiteit (element 2) en duidelijk en proactief uit te spreken dat iedereen oké is, of je nou op jongens of meisjes valt, en dat het woord homo dus niet in negatieve zin gebruikt wordt op school (element 8).
Toby voelt zich gesteund door zijn docente. ‘Gelukkig vindt zij het normaal dat jongens verliefd kunnen worden op jongens’.
wat de docent deed:

Voorbeeld 3: Complimentje (seksueel gedrag en relaties)

De leraar geeft Yasmin een complimentje over haar nieuwe broek. Dat was niet flirterig of ‘fout’ bedoeld, maar het kwam bij haar wel zo over. Yasmin en medestudenten praten er in de pauze over of dat compliment nou oké was of niet.

Lees hierDe leraar merkt aan de reactie van Yasmin dat zijn compliment niet goed ontvangen werd (element 3). Op een rustig moment spreekt hij haar aan om te checken of zijn observatie klopte (element 6) en maakt zijn excuses (element 9). Hij vertelt ook dat het niet zijn bedoeling was om haar ongemakkelijk te doen voelen (element 6).
Yasmin is blij dat de leraar er even op terug kwam, want het zat haar niet lekker. Maar nu is het uitgesproken en dat is prettig.
wat de docent deed:

Hoe werk je aan meer seksuele integriteit en openheid in de schoolcultuur?

Zoals inmiddels wel duidelijk is: Openheid, communicatie en reflectie zijn noodzakelijk voor een seksueel integer schoolklimaat. En zoals ook blijkt uit de voorbeelden, ontkom je er niet aan om in de school en in het team ruimte te maken om over dit soort vragen na te denken. Daarvoor moet de groep niet te groot zijn, en de sfeer veilig. Het is immers een kwetsbaar onderwerp.

Het kan ook nodig zijn om hiervoor structuren op te zetten in je school. Intervisie kan hier een geschikte vorm voor zijn, maar ook in andere (kleinere) overlegvormen kan (structureel) ruimte gemaakt worden voor dit soort casussen. Op die manier kan een gevoel van normaliteit en openheid rondom seksueel integer gedrag onder collega’s groeien.

De schoolleiding dienst in het creëren van zo’n cultuur het voortouw te nemen. Daarnaast heeft de vertrouwenspersoon een sleutelpositie in het ondersteunen van leerlingen bij klachten.

Op onze themapagina’s over vertrouwenswerk lees je meer over wat de vertrouwenspersoon binnen school kan betekenen. Je vindt de pagina’s hier:

Vertrouwenswerk po
Vertrouwenswerk vo
Vertrouwenswerk mbo

Tools om in te zetten

Om je op weg te helpen kun je bijvoorbeeld gebruik maken van de ‘KijkrouteWerkvorm ‘De Kijkroute’ (vo)‘ (vo). Deze werkvorm leidt je op speelse wijze door een gesprek met collega’s over pedagogisch handelen, aan de hand van video’s met herkenbare situaties rondom seksualiteit en gender.

Daarnaast kun je met het spel ‘Gedragen gedragSpel ‘Gedragen gedrag’ voor po‘ in gesprek gaan over stellingen met gedrag van leraren (of leerlingen) om te bepalen wat jullie als team wel of niet acceptabel vinden en onder welke voorwaarden. Zo kun je komen tot afspraken of een gedragen visie, ook specifiek rondom het thema seksualiteit. Er zijn aparte edities van het spel voor po en voor vo/mboSpel ‘Gedragen Gedrag’ voor vo en mbo.

Meer lezen?

 

 

Wij zijn Stichting School & Veiligheid. Wij ondersteunen scholen bij het bevorderen van een sociaal veilig klimaat. Dit doen wij door:

Creëer een sociaal veilige sfeer op school